آلودگی هوای تهران؛ زنگ خطری که از نیمه پنهان سال شنیده میشود بررسی وضعیت کیفیت هوای پایتخت نشان میدهد که تصویر نخستین از آمارها شاید چندان نگرانکننده به نظر نرسد، اما مرور دقیقتر دادهها واقعیت متفاوتی را آشکار میکند. در طول سال، تنها شش روز هوای پاک ثبت شده، در حالی که ۱۴۰ روز در محدوده ناسالم برای گروههای حساس قرار داشته است. علاوه بر این، ۲۷ روز هوای ناسالم، دو روز وضعیت بسیار ناسالم و دو روز شرایط خطرناک نیز گزارش شده است.
این آمار پرسشی جدی را پیش روی مدیریت شهری قرار میدهد: سهم منابع متحرک، بهویژه وسایل نقلیه، در شکلگیری این وضعیت تا چه اندازه است؟ گزارشهای منتشرشده از سوی شرکت کنترل کیفیت هوای تهران نشان میدهد که بخش قابل توجهی از سال برای گروههای حساس جامعه با تهدیدات زیستمحیطی همراه بوده است. اگر مجموع روزهای ناسالم در تمامی سطوح کیفیت هوا محاسبه شود، عددی فراتر از ۱۷۰ روز به دست میآید؛ یعنی تقریباً نیمی از سال در مرز هشدار سپری شده است.
حتی شاخصی در حدود ۹۵ نیز نشانهای از آرامش پایدار نیست، زیرا شاخص کیفیت هوا یا AQI با نزدیک شدن به مرز ۱۰۰، تنها یک گام تا ورود به محدوده ناسالم فاصله دارد. در چنین شرایطی، کوچکترین تغییرات جوی یا افزایش تردد شهری میتواند وضعیت هوا را به سرعت به سمت هشدار سوق دهد. در تحلیل محیطزیستی شهر، آلایندهها معمولاً به دو دسته اصلی منابع ثابت و منابع متحرک تقسیم میشوند. صنایع، نیروگاهها و تأسیسات تولیدی در دسته منابع ثابت قرار میگیرند، در حالی که خودروها، موتورسیکلتها، اتوبوسها و کامیونها به عنوان منابع متحرک شناخته میشوند. مطالعات نشان میدهد که در کلانشهر تهران، منابع متحرک نقش برجستهای در تولید آلایندههایی مانند مونوکسیدکربن و اکسیدهای نیتروژن دارند و در انتشار ذرات معلق ریز نیز سهم قابل توجهی ایفا میکنند.
خودروهای دارای فناوری قدیمیتر، بهویژه نمونههای بنزینی و دیزلی فرسوده، در شرایط ترافیک سنگین شهری حجم بیشتری از آلایندهها را وارد هوا میکنند. همچنین موتورسیکلتهای کاربراتوری به دلیل احتراق ناقص سوخت، یکی از منابع مهم انتشار هیدروکربنهای نسوخته محسوب میشوند و ناوگان دیزلی فرسوده نیز در تولید ذرات PM2.5 نقش پررنگی دارد. ترافیک شهری خود به عاملی مضاعف در تشدید آلودگی تبدیل شده است.
در شهری که روزانه میلیونها جابهجایی در آن انجام میشود، وابستگی بالا به خودروهای شخصی فشار بیشتری بر شبکه معابر وارد میکند. محدودیت ظرفیت حملونقل عمومی باعث افزایش استفاده از وسایل نقلیه شخصی شده و همین مسئله مدت زمان توقف خودروها در ترافیک را بالا میبرد. هنگامی که خودروها برای مدت طولانی در حالت درجا کار میکنند، مصرف سوخت افزایش یافته و راندمان احتراق کاهش مییابد؛ نتیجه طبیعی این روند، تولید بیشتر آلایندهها است.
بنابراین حتی ارتقای استانداردهای فنی خودروها نیز در صورتی که تراکم ترافیک کنترل نشود، اثرگذاری محدودی خواهد داشت. یکی از چالشهای مزمن در مدیریت کیفیت هوا، فرسودگی ناوگان حملونقل است. خودروهای قدیمی معمولاً مصرف سوخت بالاتری دارند و سیستمهای کنترل انتشار آلاینده در آنها به مرور زمان کارایی خود را از دست میدهد.
در خودروهای دیزلی، نبود فیلترهای مؤثر جذب ذرات معلق باعث میشود آلایندهها بهصورت مستقیم وارد محیط شوند. طرحهای نوسازی ناوگان و اسقاط خودروهای فرسوده در سالهای گذشته با موانع اقتصادی و اجرایی مواجه بوده و هنوز به سطح مطلوب نرسیده است؛ از این رو بخش قابل توجهی از وسایل نقلیه قدیمی همچنان در خیابانهای پایتخت تردد میکنند. در بسیاری از تحلیلها، نقش موتورسیکلتها کمتر مورد توجه قرار میگیرد، در حالی که این وسایل نقلیه سهم مهمی در انتشار آلایندهها دارند.
قیمت پایینتر و امکان حرکت آسان در ترافیک موجب شده استفاده از موتورسیکلت در شهرهای پرتراکم رواج یابد. با این حال، توسعه موتورسیکلتهای برقی هنوز با محدودیتهایی مانند هزینه خرید بالاتر و کمبود زیرساختهای شارژ روبهرو است. در صورت گسترش استفاده از موتورسیکلتهای برقی، میتوان بخشی از آلایندههای ناشی از منابع متحرک را در کوتاهمدت کاهش داد. شرایط جوی نیز نقش تعیینکنندهای در تشدید یا کاهش آلودگی هوا دارد. پدیده وارونگی دما در فصلهای سرد باعث میشود لایهای از هوای گرم در ارتفاع بالاتر قرار گرفته و مانع از پراکندگی آلایندهها شود.
در چنین وضعیتی، حتی میزان معمول تولید آلایندهها نیز میتواند شاخص کیفیت هوا را به سرعت افزایش دهد. از این رو، مدیریت تردد خودروها در روزهای پیشبینیشده برای وارونگی دما اهمیت بیشتری پیدا میکند و اعمال محدودیتهای ترافیکی یا تشویق استفاده از حملونقل عمومی میتواند از افزایش ناگهانی آلودگی جلوگیری کند. برای کاهش اثر منابع متحرک بر کیفیت هوا، مجموعهای از راهکارهای ترکیبی پیشنهاد شده است. نوسازی ناوگان فرسوده با ارائه مشوقهای اقتصادی، توسعه حملونقل عمومی پاک مانند مترو و اتوبوسهای برقی، حمایت از گسترش خودروها و موتورسیکلتهای برقی، ارتقای کیفیت سوخت و استفاده از سامانههای هوشمند مدیریت ترافیک از مهمترین این سیاستها به شمار میروند. تجربه بسیاری از شهرهای بزرگ جهان نشان داده که ترکیب سیاستهای محدودکننده برای خودروهای آلاینده با مشوقهای مالی برای وسایل نقلیه پاک میتواند در میانمدت اثر محسوسی بر کاهش آلودگی داشته باشد.
به نظر میرسد مسئله آلودگی هوای تهران بیش از آنکه صرفاً یک چالش فنی باشد، یک مسئله ساختاری در سیاستگذاری شهری است. تمرکز بر کنترل منابع متحرک، بهویژه از طریق نوسازی ناوگان و توسعه حملونقل عمومی، میتواند اثرگذاری سریعی در بهبود کیفیت هوا داشته باشد، اما تحقق این هدف نیازمند هماهنگی میان سیاستهای اقتصادی، صنعتی و شهری است. تجربه نشان داده که اقدامات مقطعی و کوتاهمدت، بدون ایجاد زیرساخت پایدار، نمیتواند چرخه آلودگی را بشکند. بنابراین مدیریت هوای تهران نیازمند چشماندازی بلندمدت و اجرای مستمر سیاستهای زیستمحیطی است.
